“Herkes Yapıyorsa Tehlikeli Değildir” Yanılgısı: Sosyal Onay İhtiyacı Çocukları Risklere İtiyor
Sosyal Medyada Görünürlük Uğruna Tehlikeli Akımlar: Onay Arayışı ve Sınırları Zorlayan İçerikler
Sosyal medyada daha fazla izlenme, beğeni ve yorum alma arzusu, özellikle çocuk ve ergen yaştaki kullanıcıları günden güne kendi güvenlik sınırlarını zorlayan tehlikeli davranışlara yöneltiyor. Görünür olma isteğinin altında yatan psikolojik dinamikleri değerlendiren uzmanlar, dijital dünyadaki "sosyal kanıt" etkisinin ve beğenilme ihtiyacının en riskli davranışları bile zihinde normalleştirebildiğine dikkat çekiyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Seren Doğantekin, sosyal medyada görünürlük arayışının derinlerindeki psikolojik nedenleri, tehlikeli akımların yayılma hızını ve çocuk ile ergenlerin bu süreçten neden daha fazla etkilendiğini detaylarıyla ele aldı.
Görünür Olma İsteğinin Arkasında "Kabul Edilme" İhtiyacı Yatıyor
Sosyal mecralarda daha görünür olabilmek adına sınırların zorlanmasını yalnızca yüzeysel bir "dikkat çekme çabası" ile açıklamanın eksik kalacağını belirten Klinik Psikolog Seren Doğantekin, konunun özünde kabul görme arayışının yer aldığını vurguladı:
"Sosyal medyada görünür olma isteğinin arkasında çoğu zaman beğenilme, kabul görme, bir gruba ait olma, merak, heyecan arayışı ve sosyal onay ihtiyacı bulunur. Beğeni, yorum ve izlenme sayıları kişinin aldığı sosyal geri bildirimi görünür ve ölçülebilir hale getirir. Özellikle kişinin kendilik değerini dışarıdan aldığı onay üzerinden değerlendirmeye başladığı durumlarda, daha fazla ilgi çekebilmek için sınırları zorlama eğilimi ortaya çıkabilir. Burada yalnızca 'dikkat çekme isteğinden' değil, kişinin görülme ve kabul edilme ihtiyacının sosyal medya üzerinden karşılanmaya çalışılmasından söz ediyoruz."
“Herkes Yapıyorsa Tehlikeli Değildir” Yanılgısı
Bir davranışın çok sayıda kullanıcı tarafından sergilenmesinin ve yüksek etkileşim almasının, kişilerde "bu davranış normal ve kabul edilebilir" algısını güçlendirdiğini aktaran Doğantekin, psikolojideki "sosyal kanıt" etkisine işaret etti:
-
Sanal Gerçeklik ve Risk Algısı: İnsanlar çevresindeki kişilerin davranışlarını karar verme süreçlerinde referans olarak kullanır. Eğer izlenen videolarda yaşanan olumsuz ve tehlikeli sonuçlar gösterilmiyorsa, mevcut risk kişi tarafından gerçekte olduğundan çok daha düşük algılanabilir.
-
Ergenlerde Yönelim: Araştırmalar, özellikle ergenlik çağındaki bireylerin yüksek beğeni almış içeriklere daha fazla çekildiğini ve riskli davranışlar barındıran videolar için de bu kuralın geçerli olduğunu göstermektedir.
Sağlıklı Paylaşım Ne Zaman Riskli Onay Arayışına Dönüşüyor?
İnsanın kendini ifade etmesinin ve yaşadıklarını çevresiyle paylaşarak geri bildirim almak istemesinin son derece doğal bir ihtiyaç olduğunu hatırlatan Seren Doğantekin, çizginin aşıldığı noktayı şu sözlerle tanımladı:
"Belirleyici olan, sosyal medyadan alınan geri bildirimin kişinin kendi özdeğerini ne ölçüde belirlemeye başladığıdır. Paylaşım beklenen ilgiyi görmediğinde yoğun değersizlik, öfke veya kaygı ortaya çıkıyorsa; kişi daha fazla izlenmek için giderek daha uç, mahrem ya da tehlikeli davranışlara yöneliyorsa, sağlıklı paylaşım ihtiyacının yerini riskli bir onay arayışı almaya başlamış demektir."
Ergen İçin Risk, Bir "Gruba Kabul Edilme Fırsatı" Olarak Görülüyor
Tehlikeli akımlarda en kırılgan grubu çocuk ve ergenlerin oluşturduğunu ifade eden uzmanlar, gelişimsel süreçlerin bu duruma etkisine dikkat çekiyor:
Ergenlik döneminde akranlar tarafından onaylanmak ve bir gruba ait hissetmek hayati bir önem taşır. Bu yaş grubunda ödüle ve sosyal geri bildirime duyarlılık zirvedeyken; dürtü kontrolü, özdenetim ve uzun vadeli sonuçları tartma mekanizmaları henüz gelişimini sürdürmektedir. Dolayısıyla bir yetişkinin "gereksiz ve saçma bir risk" olarak gördüğü bir video, ergen için arkadaş çevresinde kabul görme, eğlenme ve popüler olma fırsatı olarak değerlendirilebilir.
"Daha Çarpıcı İçerik = Daha Fazla İlgi" Döngüsü
Sosyal medyada sıradan içeriklerinin ilgi görmediğini düşünen bir çocuğun, zamanla daha sıra dışı işlere yönelebileceğini belirten Doğantekin, tehlikeli bir öğrenme döngüsünü aktardı:
Çocuk, normal paylaşımlarının az etkileşim aldığını ama sınırları zorlayan içeriklerin izlendiğini fark ettiğinde zihninde "Daha çarpıcı içerik = daha fazla ilgi" denklemi kurulur. Nörolojik araştırmalar da beğenilerin ergenlerin beyninde ödül mekanizmalarıyla ilişkili bölgeleri güçlü bir şekilde uyardığını doğrulamaktadır.
Tehlike Ne Zaman Profesyonel Desteğe Dönüşmeli?
Sürekli dikkat çekme isteğinin tek başına bir psikolojik rahatsızlık sayılmayacağını dile getiren Doğantekin; eylemin sıklığı, şiddeti ve kişiye verdiği zararın kritik önem taşıdığını söyledi:
-
Kişi daha fazla ilgi çekebilmek adına fiziksel güvenliğini defaatle tehlikeye atıyorsa,
-
Olumsuz sonuçlarına ve zarar görmesine rağmen aynı riskli davranışları sürdürüyorsa,
-
Etkileşim almadığında yoğun bir değersizlik veya öfke patlaması yaşıyorsa,
-
Çocuklarda bu duruma dürtüsellik, duygu durum dalgalanmaları, aile ilişkilerinde bozulma veya ekrandan uzak kaldığında yoğun bir yoksunluk/sıkıntı eşlik ediyorsa mutlaka bir uzmandan değerlendirme alınmalıdır.
Ailelere Tavsiye: Yasaklamak Yerine Düşündüren Sorular Sorbın
Ailelerin çocuklarını sosyal medyadaki tehlikeli akımlardan koruma noktasında yalnızca sert yasaklar koymasının yetersiz kalacağını belirten Klinik Psikolog Seren Doğantekin, ebeveynlere koruyucu ve rehberlik edici bir iletişim dili önerdi.
Sadece "Bunu yapamazsın" demek yerine, çocuğun arkadaki motivasyonunu anlamaya çalışmanın önemine değinen Doğantekin, çocuklarda eleştirel düşünme ve risk değerlendirme becerisini geliştirecek şu soruların yöneltilmesini tavsiye etti:
-
"Bu video çok izlendiği için mi sana tamamen güvenli geliyor?"
-
"Eğer elinde bir kamera olmasaydı veya kimse izlemeyecek olsaydı bunu yine de yapmak ister miydin?"
-
"Bir şeyin internette binlerce kişi tarafından beğenilmesi, onun gerçekten güvenli ve doğru olduğu anlamına gelir mi?"
|
