| 19.11.2026 |
Ekranı kaydırmayı bırakmanın zor olmasının temel nedeni, sosyal medya akışlarının beynin dopamin aracılığıyla işleyen ödül ve beklenti sistemine hitap etmesidir. Dopamin; motivasyon, öğrenme ve beklenti süreçlerinde rol oynayan bir nörotransmitterdir. Ne geleceği bilinmeyen içerikler, bildirimler ve beğeniler ise söz konusu sistemde yeni bir ödül beklentisini sürekli canlı tutar. Kısa videolar ve bitmeyen akışlar karşısında yaşanan "bir tane daha" hissi, çoğu zaman irade eksikliğiyle açıklanır. Oysa nörobilim araştırmaları, deneyimin arkasında beynin beklentiye duyarlı ödül mekanizmasının bulunduğunu göstermiştir. Türkiye'nin pek çok şehrinde olduğu gibi Eskişehir psikolog görüşmelerinde de ekran alışkanlıkları, odaklanma güçlüğü ve dinlenememe hissiyle birlikte sıkça dile getirilmiştir. Yazının devamında dopaminin beyindeki işlevini, dopamin döngüsünün nasıl oluştuğunu, sosyal medyanın ödül sistemiyle ilişkisini ve ekran süresine dair araştırma bulgularını bulabilirsiniz. Dopamin Nedir? "Mutluluk Hormonu" İfadesi Doğru mu?Dopamin, sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan ve motivasyon, öğrenme, hareket ve beklenti gibi pek çok süreçte rol oynayan bir nörotransmitterdir. Popüler kültürde çoğunlukla "mutluluk hormonu" olarak anılsa da beyindeki işlevi, keyfin kendisinden çok bir şeye yönelme ve onu isteme süreciyle ilişkilidir. Söz konusu ayrımı ortaya koyan isimler, Michigan Üniversitesi'nden Kent Berridge ve Terry Robinson olmuştur. Araştırmacılar, 1998 yılında Brain Research Reviews dergisinde yayımladıkları çalışmada dopaminin işlevini iki kavram üzerinden açıklamıştır:
Söz konusu ayrım, ekran deneyimini anlamak açısından oldukça açıklayıcıdır. Kaydırmaya devam eden kişi her zaman keyif almayabilir; hatta sıkıldığını fark ettiği halde akışta kalmayı sürdürebilir. Dopamin sistemi, keyfin kendisinden çok "sıradaki içerik" beklentisiyle ilişkilidir. Dopamin Döngüsü Nedir?Dopamin döngüsü, beklenmedik bir ödülün dopamin etkinliğini artırması ve beynin söz konusu ödülü yeniden aramaya yönelmesiyle oluşan tekrarlayıcı süreçtir. Döngünün temelinde "ödül tahmin hatası" adı verilen mekanizma yer alır. Nörobilimci Wolfram Schultz, Peter Dayan ve Read Montague'nin 1997 yılında Science dergisinde yayımladığı çalışmada maymunlara bir ışık sinyalinin ardından meyve suyu verilmiş ve dopamin hücrelerinin tepkisi kaydedilmiştir. Araştırmanın bulguları şu şekildedir:
Araştırmacılar, dopamin sinyalinin beklenti ile gerçekleşen arasındaki farkı kodladığını öne sürmüştür. Bildirim sesleri ve yeni içerik ihtimali de tam olarak böyle bir belirsizlik yaratır; ne geleceği bilinmeyen her an, beklentiyi yeniden canlandırır. Sosyal Medya Dopamin Sistemini Nasıl Etkiler?Sosyal medya, ödülün ne zaman ve ne şekilde geleceğinin bilinmediği bir yapı sunarak dopamin sisteminin beklentiye duyarlı işleyişine hitap eder. Belirsiz ödülün davranış üzerindeki etkisi, davranış psikolojisinde uzun süredir incelenen bir konudur. Davranış psikoloğu B.F. Skinner ve Charles Ferster, 1957 yılında yayımlanan Schedules of Reinforcement adlı kitapta ödülün farklı düzenlerle verilmesinin güvercinlerin davranışını nasıl şekillendirdiğini ayrıntılı biçimde incelemiştir. Kitapta ödülün sabit bir sayıya bağlı olmadan, değişken biçimde geldiği düzen "değişken oranlı pekiştirme" olarak adlandırılmıştır. Sosyal medya akışlarında değişken ödül yapısı farklı biçimlerde karşımıza çıkar:
Sonsuz kaydırma özelliğini 2006 yılında tasarlayan Aza Raskin, sonraki yıllarda verdiği röportajlarda tasarımın insanları ekranda tutma etkisini öngörmediğini ve pişmanlık duyduğunu dile getirmiştir. Ekran kullanımının gündelik hayata yansımaları yerel ölçekte de dikkat çekmiştir. Eskişehir psikolog değerlendirmelerinde de özellikle üniversite öğrencileri ve genç yetişkinlerde gece geç saatlere uzayan ekran kullanımı, uyku düzeni ve odaklanma ile birlikte ele alınan konulardan biri olmuştur. Beğeniler Beyinde Neyi Değiştirir?Beğeniler, beynin ödül sistemiyle ilişkili bölgelerde etkinlik artışına yol açabilen güçlü bir sosyal ödüldür. UCLA'dan Lauren Sherman ve arkadaşlarının 2016 yılında Psychological Science dergisinde yayımladığı araştırmada, 13–18 yaş arası 32 gence fMRI cihazında Instagram benzeri bir akış gösterilmiştir. Gençler kendi fotoğraflarının çok sayıda beğeni aldığını gördüğünde, beynin ödül sistemiyle ilişkili nucleus accumbens bölgesinde daha yüksek etkinlik kaydedilmiştir. Üstelik gençlerin, çok beğeni almış fotoğrafları kendilerinin de beğenme eğiliminde olduğu görülmüştür. Araştırmayı duyuran UCLA açıklamasında, beynin ödül devrelerinin ergenlik döneminde özellikle hassas olduğunun düşünüldüğü belirtilmiştir. Araştırmacılar ayrıca beğeniler gerçek hayatta yakın çevreden geldiğinde etkinin daha da güçlü olabileceğine dikkat çekmiştir. Ekran Süresini Azaltmak Ne Değiştirir?Ekran süresini sınırlamak, Pennsylvania Üniversitesi'nde yürütülen bir araştırmada yalnızlık ve depresif duygu düzeylerinde azalmayla ilişkilendirilmiştir. Melissa Hunt ve arkadaşlarının 2018 yılında Journal of Social and Clinical Psychology dergisinde yayımladığı deneysel çalışma, 143 üniversite öğrencisiyle yürütülmüştür. Katılımcıların bir kısmından Facebook, Instagram ve Snapchat kullanımını üç hafta boyunca platform başına günde 10 dakikayla sınırlaması istenmiştir. Araştırmanın bulguları şu şekildedir:
Döngüyü Fark EtmekDopamin, kötü ya da kaçınılması gereken bir madde değildir; öğrenmenin, merakın, motivasyonun ve hedeflere yönelmenin temelinde yer alır. Ekran karşısında yaşanan döngü, dopaminin kendisinden değil, beynin doğal ödül sistemi ile o sisteme göre tasarlanmış dijital deneyimlerin buluşmasından doğar. Telefonun hangi duygularla elde tutulduğu da en az ekran süresi kadar önemlidir. Sıkılma, yalnızlık ya da ertelenen işlerin yarattığı gerginlik, kaydırma alışkanlığının görünmeyen arka planını oluşturabilir. Dijital alışkanlıkların duygusal arka planı, Eskişehir klinik psikolog görüşmelerinde de kişinin günlük ritmi ve ilişkileriyle birlikte değerlendirilen başlıklar arasındadır. Yasal Bilgilendirme: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi ve teşhis niteliğinde değildir. Kaynakça Berridge, K. C. ve Robinson, T. E. (1998). What is the role of dopamine in reward: hedonic impact, reward learning, or incentive salience? Brain Research Reviews, 28(3), 309–369. Schultz, W., Dayan, P. ve Montague, P. R. (1997). A neural substrate of prediction and reward. Science, 275(5306), 1593–1599. Ferster, C. B. ve Skinner, B. F. (1957). Schedules of Reinforcement. Appleton-Century-Crofts. Sherman, L. E., Payton, A. A., Hernandez, L. M., Greenfield, P. M. ve Dapretto, M. (2016). The power of the like in adolescence: Effects of peer influence on neural and behavioral responses to social media. Psychological Science. Hunt, M. G., Marx, R., Lipson, C. ve Young, J. (2018). No more FOMO: Limiting social media decreases loneliness and depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 37(10), 751–768. |
| Gönderen: haber 14 defa okundu |
| Son Haberler | |
| Dopamin Döngüsü: Ekranı Kaydırmayı Bırakmak Neden Bu Kadar Zor? | |
| Karabasan Gerçekte Ne? Uyku Felci Sırasında Zihinde ve Bedende Neler Olur? | |
| Bandırma’dan Kazım Kurt’a "Doktor" Yanıtı: "Üç Kez Kontenjan Açıldı, Tercih Edilmedi!" | |
| Eskişehirli Karatecilerden Çanakkale’de Madalya Şovu: Uluslararası Turnuvadan 6 Madalya ile Döndüler! | |
| MHP İl Başkanlığı Eskişehir Yerel Yönetimlerini Es Geçti: Gündemde Merkezi Hükümet Projeleri Var | |
| Roblox Robux Tekliflerinde Karşılaşılan Oltalama Yöntemleri | |
| Av Bıçakları ve Outdoor Bıçak Modelleri: İşlev, Bakım ve Taşıma Rehberi | |
| Eskişehir’de Skandal Görüntüler: Yeni Dökülen Asfalt Söküldü, Kamu Kaynağı Adeta Çöpe Gitti! | |
| Hangi Yolu Yaptınız da Asfalt Parası Almayacaksınız? | |
| Asfalt Parasının Perde Arkası Sayıştay Raporunda Çıktı: Odunpazarı Belediyesi’nin Faiz Gideri Yüzde 232 Arttı! | |